Dzieje

Po raz pierwszy informacja w źródłach na temat Izbicy pojawia się w 1419 roku, wzmianka dotyczy wsi włączonej wówczas do parafii w Krasnymstawie. Po raz kolejny w XV wieku pojawia się dokładnie w 1448 roku w dokumencie zatwierdzenia uposażenia parafii krasnostawskiej przez starostę Hryćka Kierdaja. W XV stuleciu Izbica była już częścią starostwa krasnostawskiego. W 1539 roku Hetman Wielki Koronny Jan Amor Tarnowski zdobył od wojskiego chełmskiego Stanisława Rzeszowskiego dożywotnią zastawną posesję dóbr królewskich znajdujących się w powiecie krasnostawskim. Były to wsie: Wirkowice, Izbica, Ostrzyca, Sulmice, Krasne, Hoszczki (Wielka i Mała), Stryjów i Mchy.

Izbica współcześnie, 2022

Następnie Jan Tarnowski zamierzał stworzyć na tych terenach miasto, w związku z czym 3 lipca 1540 roku za zasługi wojenne otrzymał przywilej lokacyjny od króla Zygmunta I. Od tego momentu możemy mówić o lokacji prawnej która wynikała z dokumentu królewskiego, akt ten nie stwarzał w zasadzie nowego miasta, jedynie zapewniał możliwości rozwojowe w tym przypadku podjętej inwestycji. Przywilej taki dawał podstawę prawną dla organizacji wewnętrznej i ustroju gminy miejskiej. Lokacja Nowego Tarnowa bo taką nazwę wybrał Tarnowski miała odbyć się na gruntach wsi Izbica według prawa niemieckiego, jednak po otrzymaniu zgody od króla lokacja nie została przeprowadzona od razu. Prace podjęto dopiero w cztery lata później ale po przeciwnej stronie rzeki Wieprz, na gruntach sąsiadującej z Izbicą Ostrzycy, wtedy to Tarnowski najprawdopodobniej uregulował już własne prawa do tenuty tarnogórskiej. W tym roku Hetman zmienił również nazwę nowobudowanego miasta na Tarnogóra i przekazał je wraz z całą królewszczyzną swojemu synowi Janowi Krzysztofowi. Cały ówczesny kompleks stał się starostwem niegrodowym. W dni 17 marca właściciel Tarnogóry dostał pozwolenie na budowę kościoła parafialnego a 23 kwietnia wystawił jego akt fundacyjny. W tamtym okresie musiało dojść również do erygowania nowej parafii i nadania jej ¼ łana pola z gruntów wsi Izbica. Król na dodatek 20 marca tego samego roku wystawił przywilej ustalający organizację jarmarków na 13 lipca i 4 października. Wójtostwo dziedziczne, łan pola, dochody z kram i łaźni na prośbę samego Hetmana otrzymał Stanisław Szlachciński, zwany Zbyszkiem.

Jak widać działania które podjęto przy lokowaniu Tarnogóry nasiliły się w 1544 roku, możliwe, że właśnie w tym roku miasto zaczęło już funkcjonować. Prawdopodobnie w 4 lata po otrzymaniu przywileju rozpoczęła się lokacja przestrzenna która była procesem stopniowym. Dnia 24 stycznia 1548 roku na sejmie Piotrkowskim wydano kolejny przywilej lokacyjny który prawdopodobnie tylko potwierdził przeprowadzoną wcześniej lokację. Jak to zostało określone w akcie przeprowadzono ją w obrębie wsi królewskiej Ostrzyca, w ziemi chełmskiej, powiecie krasnostawskim in cruda radice silvarum nostrarum, czyli na surowym korzeniu leśnym. Dzięki temu stwierdzeniu jest jasne, że miasto powstało od podstaw na gołej ziemi. Na pola uprawne dla mieszczan wyznaczono 30 łanów (504 ha) a na pastwisko 1 łan gruntu. Dodatkowo mieszkańcy dostali prawo wyrębu lasów królewskich w Izbicy i Ostrzycy na opał i budowę. Okres zwolnienia z wykonywania jakichkolwiek powinności na rzecz starosty miał trwać przez 12 lat. Zwolnienie od płacenia podatków państwowych trwało też dość długo bo aż 20 lat. Po upływie lat swobody posiadający grunta w Tarnogórze mieli płacić z jednego łana po 18 groszy raz do roku na św. Marcina (11 listopada). Czynsze z domów pobierano jak według zwyczaju innych miast królewskich. Przywilej lokujący miasto na prawie magdeburskim traktowano później jako podstawę funkcjonowania gminy miejskiej. Uchylone zostały wszystkie inne prawa i sądownictwo polskie a mieszczanie zobowiązani byli w sporach swych stawać jedynie przed wójtem. On natomiast odwoływać się mógł do dzierżawcy. Lokacja z połowy XVI wieku nad Wieprzem powiodła się i do końca XVIII wieku stanowiła centrum starostwa a wieś Izbica usytuowana na przeciwległym brzegu rzeki pełniła wówczas funkcję przedmieścia targowego Tarnogóry.

Tarnogóra od 1552 roku przejściowo znalazła się w posiadaniu Jana Ocieskiego, Kanclerza Wielkiego Koronnego. Rok później Zygmunt II August potwierdza przywilej i zwalnia mieszczan od płacenia myta mostowego i innych ceł wewnątrz kraju. W 1558 roku nowy dzierżawca Tarnogóry wspomógł nowymi funduszami skarbiec miejski oddając w ręce mieszczan dochody z łaźni, jazów i sieci na rzece Wieprz. Lustracja z 1564 roku mówi, że już w tedy w Tarnogórze znajdowało się 207 domów a ról miejskich po obu stronach Wieprza było razem 35 łanów. Z rzemieślników w mieście znajdowało się wtedy 5 szewców i 5 rzeźników natomiast dochód miejski razem z mytem od grobli i mostu wynosił 101 zł i 25 ½ gr. W tamtym okresie pod miastem znajdował się wielki staw, a na nim młyn o 6 kołach młyńskich z foluszem który najprawdopodobniej już wtedy dzierżawiony był przez Żyda. Z lustracji dowiadujmy się, że rolnictwo było zajęciem głównym lub chociaż pobocznym dla co najmniej dwóch Żydów tarnogórskich. Jeden z nich zapłacił podatek od ćwierci łana ziemi na gruntach miejskich, drugi od obszaru rolnego w pobliskiej Ostrzycy. Cerkiew w Tarnogórze notowana jest nieprzerwanie od roku lustracji.

W pobliskiej Izbicy znajdowało się wtedy 13 kmieci osiadłych na półłankach, którzy dawali po 12 gr. rocznego czynszu i jeden zagrodnik dający 6 gr. rocznie. Za łowienie ryb w Wieprzu pobierano 2 zł rocznie, Ogółem wieś dawała 15 zł i 27 gr. rocznego dochodu.

Przykładem niesumiennego wywiązywania się mieszczan i chłopów tarnogórskich z obowiązków płatniczych wobec państwa było zaniżanie danych w rejestrach skarbowych. Tak i proceder był podobno powszechny w ówczesnej Polsce a w przypadku Żydów sprawa wyglądała bardzo podobnie. W latach 1563, 1564 i 1565 Żydzi z Tarnogóry płacili niezmiennie podatek od jednej dwuosobowej rodziny. Kiedy z lustracji przeprowadzonej 1564/1565 wynikało, że mieszkały tam przynajmniej dwie rodziny żydowskie.

W 1566 roku na sejmie piotrkowskim Mikołaj Siennicki herbu Bończa otrzymał od władcy starostwo tarnogórskie. W cztery lata później pod zarządem nowego starosty w Tarnogórze znajdowało się już podobno 229 domów. Rejestr poborowy z 1578 roku mówi, że wieś Izbica posiadała 6,5 łana (109,2 Ha) gruntów przeznaczonych na uprawę.

W 1582 roku Stefan Batory potwierdza przywilej lokacyjny ponownie i ustanawia dodatkowo jarmark na św. Michała (29 września). Za panowania tego króla Tarnogóra została zwolniona od obowiązku podwodu, z warunkiem jednak, że co roku do Urzędu Miejskiego w Krasnymstawie płacone będzie rocznie 15 grzywien polskich. Za tego króla zmienił się również właściciel starostwa najprawdopodobniej w wyniku śmierci poprzedniego którym został Jan Siennicki syn Mikołaja. Wieś Izbica przez 2 lata od 1595 roku znajdowała się w zastawie u panów Trojanowskich z pobliskiego Orłowa.

Niekiedy właściciele miast oddawali Żydom w dzierżawę ,,ratusz’’, jednak w miastach królewskich egzekwowanie przez Żydów takich uprawnień najczęściej spotykało się ze sprzeciwem ze strony mieszkańców. W 1598 roku mieszczanie z Tarnogóry wnieśli do króla skargę na kasztelana chełmskiego. Głownie chodziło o nadanie Żydom władzy rozciągającej się na wszystkich mieszkańców miasta. Możemy tylko przypuszczać, że skarga wynikała z nadużywania władzy przez Żydów albo zwykłej niechęci do podporządkowywaniu się obcym. Zygmunt III w liście kierowanym do Siennickiego stwierdził, że starosta ma prawo oddawać miasto w dzierżawę komu chce. Jednocześnie zaznaczył, że ludność żydowska w wyniku dzierżawy nie może mieć żadnej jurysdykcji nad jego poddanymi. W 1611 roku Jan Siciński umiera a starostwo tarnogórskie przechodzi w inne ręce, nie wiadomo kto zarządzał dobrami bezpośrednio po nim. Jak w większości miast Rusi Czerwonej w tamtym czasie i tutaj Żydzi zaczęli dominować w produkcji napojów alkoholowych.

Lustracja z 1616 roku wykazała już tylko 148 domów miejskich w porównaniu do danych z 1570 roku a dochód ogólny miasta wynosił 281 zł 8 gr 9 den. Przyczyn uszczuplenia zabudowy miejskiej mogło być kilka, pierwsze co się nasuwa na myśl to pożary często występujące w miastach o drewnianej zabudowie i inne klęski żywiołowe.

W 1622 roku Adam Lipski z warunkiem cesji posiadanego starostwa Petrykowskiego na Kopycińskeigo stał się właścicielem starostwa tarnogórskiego. Przed śmiercią zapewne w 1631 roku tytuł starosty otrzymał jego syn Andrzej Lipski. Ten znowu prawdopodobnie szybko umarł nie żeniąc się a starostwo objął jego brat Jan w 1636 roku. W skutek wyroku banicyjnego z 1662 roku najpewniej starostwo zostało Janowi odebrane.

W Tarnogórze około 1616 roku na pewno zaczęto budować synagogę dla coraz szybciej powiększającej się liczebnie społeczności żydowskiej. Zezwolenie na budowę wydał starosta chełmski co przez mieszczan uznane zostało za przekroczenie jego kompetencji. Oburzeni mieszczanie oświadczyli lustratorom, że wyznawcy religii mojżeszowej ,,szkołę albo bożnicę’’ z pogwałceniem ich praw budują prawie w przy samym rynku. Lustratorzy tłumaczyli mieszczanom, że w innych miastach królewskich również są bożnice i jeśli zachowana jest odpowiednia odległość od placu rynkowego nie można przeciw temu występować.

W drugiej połowie XVII wieku większość miast Rzeczpospolitej przedrozbiorowej po raz pierwszy uległa zniszczeniom tak poważnym w historii państwa polskiego. Regularnie je bombardowano, oblegano, i zdobywano. Nie inaczej było w ziemi chełmskiej gdzie największe miasta straciły średnio około 70% zabudowy miejskiej. Oczywiście nie była to wina jedynie bezpośrednich działań wojennych, miasta niszczone były w skutek przemarszów oraz postojów wojsk kozackich, szwedzkich i polskich. Oczywiście klęski nie ominęły Tarnogóry według Jacquesa Leonarda de Verdmona miasto zostało prawie całkowicie zniszczone a wraz z nim kościół ufundowany przez Tarnowskiego około 100 lat wcześniej. Po tych wydarzeniach miasto stopniowo zaczęło podupadać.

Dzieje osadnictwa żydowskiego na Rusi czerwonej można śledzić dopiero od połowy XIV wieku. Do końca XV stulecia warunki osadnictwa były na ogół dobre na słabo zaludnionym terenie chętnie przyjmowano żydowskich osadników dysponujących dużym kapitałem i doświadczeniem w kupiectwie. W osadach do których docierali Żydzi rządzili się odrębnymi prawami i nie byli zaliczani do stanu mieszczańskiego. Do końca XV wieku Żydzi mieszkali w co czwartym mieście na Rusi Czerwonej. W XVI i XVII wieku koniunktura osiedleńcza uległa pogorszeniu. Mimo, że monarchowie i magnaci zainteresowani byli wzrostem dochodów z handlu i rzemiosła to akcja patrycjatu i części sfanatyzowanej szlachty oraz duchowieństwa pragnącego przeciwdziałać konkurencji żydowskiej uległa nasileniu. Konflikty na tle religijno-narodowościowym i związane z tym pogromy nie pozostały bez znaczenia. Pod wpływem tych czynników wzorem miast małopolskich, wielkopolskich i mazowieckich parę miast z terenów Rusi Czerwonej otrzymało przywilej de non suscepiendis Judaeis usuwający Żydów z terenu miasta.

Izbica współcześnie 2022

Bibliografia

Zródła:

• Lustracja województw ruskiego, podolskiego i bełskiego 1564-1565 cz. 1 wyd. Krzysztof Chłapowski, Henryk Żytkowicz, Warszawa 1992
• Polska XVI wieku w: Źródła dziejowe, T. XVIII, Ziemie Ruskie cz.1, wyd. Jabłonowski Aleksander

Opracowania:

• Baliński Michał, Lipiński Tymoteusz, Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym, T. II, Warszawa 1845
• Bondyra Wiesław, Słownik historyczny miejscowości województwa zamojskiego, Lublin 1993
• Boniecki Adam, Herbarz Polski, T. XIV: Lasoccy-Liwińśki, Warszawa 1911
• Czopek Barbara, Nazwy miejscowe dawnej ziemi chełmskiej i bełskiej, Wrocław 1988
• Ćwik Władysław, Lubelszczyzna – dzieje rozwoju terytorialnego powiatów administracyjnych i ustroju władz, Lublin 1977
• Ćwik Władysław, Miasta królewskie Lubelszczyzny w drugiej połowie XVIII wieku, Lublin 1968
• Gil Andrzej, Prawosławna eparchia chełmska do 1596 roku, Lublin 1999
• Górak Jan, Miasta i miasteczka Zamojszczyzny, Zamość 1990
• Horn Maurycy, Miejski ruch osadniczy na Rusi Czerwonej w latach 1501 – 1648 w: Zeszyty naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej, T. XXVII - XVIII
• Horn Maurycy, Żydzi na Rusi czerwonej w XVI i pierwszej połowie XVII wieku. Działalność gospodarcza na tle rozwoju demograficznego, Warszawa 1975
• Katalog zabytków Sztuki w Polsce, pow. Krasnostawski, T. VIII, Z. 8 pod. red. Brykowskiego Ryszarda , Rowińskiej Ewy, Warszawa 1964
• Kozyrski Robert, Sejmik szlachecki ziemi chełmskiej 1648 – 1717, Lublin 2006
• Kozyrski Robert, Miasta i mieszczaństwo w dokumentach sejmiku ziemi chełmskiej 1648 – 1717 w: Rocznik Chełmski, T. 10, Chełm 2006
• Maciejowski Wacław, Historia miast i mieszczan w krajach dawnego państwa Polskiego od czasów najdawniejszych aż do polowy XIX wieku, Poznań 1890
• Niedźwiedź Józef, Leksykon historyczny dawnych miejscowości województwa zamojskiego, Zamość 2003
• Ptaśnik Jan, Miasta i mieszczanie w dawnej Polsce, Kraków 1934
• Seroka Henryk, Herb miasta Krasnegostawu i kwestia herbu gminy Izbica, Nestor czasopismo artystyczne, 1(23) 2013
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T. III pod. red. Sulimierskiego Filipa, Chlebowskiego Bolesława, Walewskiego Władysława, Warszawa 1882
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T. XII pod. red. Chlebowskiego Bolesława, Warszawa 1892
• Szczygieł Ryszard, Lokacje miast w Polsce w XVI wieku, Lublin 1989
• Trzebiński Wojciech, Działalność urbanistyczna magnatów i szlachty w Polsce XVIII wieku, Warszawa 1962
• Verdmon Leonard, Krótka monografia wszystkich miast, miasteczek i osad, Warszawa 1902